HIMS chemici isoleren reactief stikstofdeeltje
Met 'nitridyl radicaal’ ligt nieuwe, duurzame syntheseroute voor kunstmest in het verschiet
Chemici van het Van 't Hoff Institute for Molecular Sciences (HIMS) van de Universiteit van Amsterdam (UvA) zijn er als eersten in geslaagd ‘nitridyl radicalen’ te isoleren. Hun onderzoek is deze week gepubliceerd door het gerenommeerde internationale vakblad Angewandte Chemie. De Amsterdammers hopen met de reactieve deeltjes efficiënte en duurzame benutting van atmosferisch stikstof mogelijk te maken. Bijvoorbeeld voor de productie van kunstmest.

Twee jaar geleden hadden de onderzoekers uit de groep van Bas de Bruin (hoogleraar Bio-inspired Sustainable Catalysis) de stikstofradicalen al in het vizier. Met spectroscopische technieken detecteerden ze exemplaren gebonden aan iridium en rhodium. Nu is het hen - als eersten ter wereld - gelukt de reactieve deeltjes daadwerkelijk te isoleren.
Met hun ingenieuze chemische aanpak 'vingen' ze de radicale tweewaardige stikstof-ionen tussen twee rhodium atomen. Bovendien brachten ze de elektronische structuur en de reactiviteit van de unieke deeltjes in kaart. Ze denken dat de ‘nitridyl radicalen’ in de toekomst een belangrijke rol kunnen spelen bij de benutting van moleculaire stikstof uit de lucht.

Kunstmest
Het chemisch vastleggen van atmosferisch stikstof gebeurt nu op industriële schaal in het Haber Bosch proces. Het resultaat is ammoniak; een belangrijke chemische grondstof voor met name stikstofhoudende kunstmest. Stikstof is een essentieel element voor planten, dieren en mensen: het is onderdeel van alle aminozuren en eiwitten.
De atmosfeer is haast onuitputtelijke bron van stikstof - het gas heeft een aandeel van bijna tachtig procent. Maar het komt alleen voor in uiterst stabiele moleculen waarin twee stikstofatomen stevig chemisch gebonden zijn. Die binding verbreken kost enorm veel energie. Ammoniakfabrieken verbruiken jaarlijks ongeveer drie tot vijf procent van de totale wereldproductie aan aardgas. Een efficiëntere manier om moleculaire stikstof om te zetten is dus zeer welkom.
Stikstof activeren
Misschien dat de nu geïsoleerde nitridyl radicalen daar een rol bij kunnen spelen. De Amsterdamse chemici hebben de reactieve deeltjes niet alleen weten te isoleren, maar ze ook met elkaar laten reageren, tot moleculair stikstof. Volgens het chemische principe van de ‘micro-reversibiliteit’ moet het dan ook mogelijk zijn de omgekeerde weg te bewandelen. Het idee is nu om atmosferisch stikstof tussen twee metalen te 'activeren' onder de vorming van twee nitridyl radicalen, en daar vervolgens stikstofhoudende moleculen mee te maken.
Zo'n route zou nog steeds energie kosten, maar hopelijk minder dan bij het Haber-Bosch proces. Ook zien de onderzoekers mogelijkheden om zonlicht te gebruiken in plaats van aardgas. Dat zou de productie van kunstmest sterk kunnen verduurzamen. Bovendien biedt dat mogelijkheden om een tijdelijk overschot aan (elektrische en/of zonne) energie op te slaan in de vorm van chemische energie.

Beschermende omgeving
Het vergde Bas de Bruin en collega's de nodige chemische inventiviteit om de reactieve nitridyl radicalen te 'vangen'. Ze ontwierpen een beschermende omgeving van liganden (moleculaire groepen) in combinatie met twee rhodiumatomen. In deze constructie raakt een reactief stikstofradicaal ingeklemd tussen de twee metaalatomen, waarbij de liganden het efficiënt afschermen van de omgeving.
Het gebruik van rhodiumatomen is hierbij opmerkelijk. Over het algemeen binden negatief geladen atomaire stikstofdeeltjes namelijk heel slecht aan rhodium en zijn buren in het periodiek systeem (de late overgangsmetalen). Bij de elektronenconfiguratie van deze metalen is sprake van gevulde d-orbitalen, die een sterk afstotende interactie vertonen met de elektronen van het stikstofatoom. Nitridyl radicalen gebonden aan late overgangsmetalen zoals rhodium moeten dus wel reactief zijn. Toch is er bewust voor rhodium gekozen, omdat de onderzoekers een nitridyl radicaal wilden isoleren dat nog steeds radicaalkarakter vertoont, zodat ook de reactiviteit onderzocht kan worden.
Onder vakgenoten is deze ‘nitrido muur’ een gevleugeld begrip geworden. Met hun isolatie van het nitridyl-radicaal gebrugde Rh=N•-Rh complex hebben de Amsterdamse chemici deze muur nu weten te doorbreken. Dat verbeelden ze met hun illustratie aan de binnenzijde van de cover van Angewandte Chemie.
In het beschermende complex blijkt het nitridyl radicaal zijn reactiviteit te behouden. Zodra een ander molecuul (zoals koolmonoxide) aan een van de rhodium atomen bindt, valt het geheel onmiddellijk uit elkaar en onthult het resulterende 'nitridyl ligand’ een specifiek radicaal-karakter. De rhodium-nitridyl deeltjes reageren dan op karakteristieke manier met zichzelf onder de vorming van moleculair stikstof (N2).

Delen van het onderzoek werden uitgevoerd in samenwerking met wetenschappers uit Leiden en Göttingen. Het onderzoek werd gefinancierd door de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek NWO (VICI beurs Bas de Bruin en NWO-FOM subsidie) en de Europese Unie (ERC Grant Bas de Bruin en COST action CARISMA).
Publicatie
Gloaguen, Y., Rebreyend, C., Lutz, M., Kumar, P., Huber, M., van der Vlugt, J. I., Schneider, S. and de Bruin, B. (2014), An Isolated Nitridyl Radical-Bridged {Rh(N•)Rh} Complex. Angew. Chem. Int. Ed.. doi: 10.1002/anie.201403445