menu

Cover JACS Publicatie Jarl Ivar van der Vlugt
De cover van het Journal of the American Chemical Society.

In het periodiek systeem staan de twaalf elementen in het blok van ijzer tot goud bekend als de late overgangsmetalen. Chemici gebruiken vrijwel al deze elementen als katalysator in een breed scala aan reacties. Maar hoewel ze tot dezelfde 'klasse' behoren zijn er essentiële verschillen. Bij de elementen van de bovenste rij is de reactiviteit heel anders dan bij de elementen in de onderste twee rijen.

Late overgangsmetalen

Bovendien zijn metalen als ijzer en nikkel in grote hoeveelheden voorradig en dus goedkoop, terwijl palladium en rhodium tamelijk zeldzaam en duur zijn. Chemisch gezien hebben die laatsten wel weer het voordeel van hun veelzijdigheid. Omdat ze goed binden aan allerlei uitgangsstoffen worden ze in veel reacties toegepast. Niet alleen in het laboratorium, maar ook in de chemische industrie. In 2010 werd de Nobelprijs voor de Scheikunde toegekend aan baanbrekende reacties met palladium. Verder is palladium te vinden in de katalysator die de uitlaatgassen van auto's reinigt.

Totaal nieuwe chemie

Onderzoekers van het Van 't Hoff Institute for Molecular Sciences hebben nu een manier gevonden om palladium te laten reageren zoals ijzer en nikkel. Ze bouwden er een moleculaire structuur omheen, een ligand, waardoor de reactie-eigenschappen veranderen. De combinatie van ligand en metaal (chemici spreken van een ‘complex’) gedraagt zich dan als ijzer of nikkel. "In feite is vooral het ligand voor de ijzerachtige reactiviteit verantwoordelijk", zegt onderzoeksleider Jarl Ivar van der Vlugt van de onderzoeksgroep Homogeneous, Bioinspired & Supramolecular Catalysis. "Tegelijkertijd behoudt het palladium zijn grote veelzijdigheid. We kunnen nu allerlei uitgangsstoffen omzetten op een manier die altijd aan nikkel of ijzer voorbehouden was, waardoor de mogelijkheden van palladium worden uitgebreid."

Moleculaire omgeving van het gemodificeerde palladium
Palladium in de moleculaire omgeving die de katalytische werking van het edelmetaal verandert

Van der Vlugt verwacht hiermee een nieuw scala aan reacties en bijbehorende reactieproducten te kunnen ontsluiten. "Het gaat om een totaal nieuwe soort chemie die tot nu toe niet voor mogelijk werd gehouden. Dat is uit fundamenteel chemisch oogpunt natuurlijk al interessant, maar het heeft ook praktische betekenis."

Van der Vlugts promovendus Danny Broere heeft al laten zien dat het met het nieuwe complex mogelijk is bepaalde amines te produceren volgens een nieuwe syntheseroute. Van der Vlugt denkt dat dit perspectief kan bieden voor industriële toepassing. "Zowel in de grootschalige bulkchemie als in de meer specialistische fijnchemie heeft men behoefte aan dergelijke amines. Dit nieuwe concept zou tot meer efficiënte processen kunnen leiden."

Van der Vlugt voegt er aan toe dat het uiteindelijk ook heel mooi zou zijn om het andersom te kunnen: dat de goedkope elementen als ijzer zich gaan gedragen als de dure, schaarse metalen zoals palladium of platina. Dat is ook een belangrijk onderzoeksonderwerp in zijn groep. Het onderzoek maakt deel uit van het universitaire onderzoekszwaartepunt Sustainable Chemistry.

Meer informatie