menu

Nieuwe chemie voor aminesynthese

De nieuwe duurzame syntheseroute werd ontwikkeld door Francesco Mutti en collega's van de onderzoekgroep Biokatalyse bij het Van 't Hoff Institute for Molecular Sciences in samenwerking met de Universiteit van Manchester en chemieconcern BASF. Er is inmiddels octrooi op aangevraagd. Het onderzoek vormt onderdeel van het UvA onderzoekszwaartepunt 'Sustainable Chemistry'.

Amines (moleculen met een -NH 2 groep) zijn enorm belangrijk voor de productie van geneesmiddelen, gespecialiseerde chemicaliën, kunststoffen, kleurstoffen en nog veel meer producten. De afgelopen decennia hebben universitaire en industriële chemici veel onderzoek gedaan naar de efficiënte productie van zulke amines uit alcoholen (moleculen met een -OH groep). In Science beschrijven de onderzoekers nu hoe ze met twee samenwerkende enzymen zeer efficiënt alcoholen in amines kunnen omzetten.

Nieuwe chemie voor aminesynthese
Het nieuwe biokatalytische systeem zet (biobased) alcoholen om in amines en bestaat uit de enzymen alcoholdehydrogenase (ADH) en aminedehydrogenase (AmDH).

Enzymen als katalysator

Om chemische omzettingen te bewerkstelligen maakt de chemische industrie veel gebruik van katalysatoren. Dit zijn doorgaans tamelijk eenvoudige en robuuste stoffen die er weliswaar voor zorgen dat de gewenste reacties kunnen verlopen, maar niet altijd op de meest duurzame manier. Chemici zijn daarom op zoek naar meer verfijnde en geavanceerde katalysatoren die het energieverbruik minimaliseren en de afvalhoeveelheid verminderen. Daarnaast zijn ze in toenemende mate op zoek naar mogelijkheden om gebruik te maken van natuurlijke grondstoffen, zoals biomassa.

De UvA-onderzoekgroep Biokatalyse doet dit via een nieuwe, op de natuur geïnspireerde benadering, met gemodificeerde enzymen als katalysator. Enzymen zijn grote, ingewikkelde moleculen die verantwoordelijk zijn voor chemische omzettingen in levende cellen. Gedurende vele jaren van evolutie heeft de natuur bijzonder efficiënte enzymen weten te realiseren.

Efficiënter en schoner

De biokatalyse-onderzoekers identificeren eerst geschikte enzymen bij micro-organismen zoals bacteriën en gistcellen. Vervolgens optimaliseren ze die enzymen met behulp van 'enzym-engineering' voor de gewenste chemische conversie.

Een belangrijk voordeel van enzymen is daarbij dat deze gemakkelijk samen in één reactor opeenvolgende reacties kunnen uitvoeren. Het is dan niet nodig tussenproducten te isoleren en te zuiveren, zoals bij veel traditionele chemische syntheses het geval is. Een biokatalytisch proces is daardoor vaak efficiënter en schoner dan bestaande chemische processen.

Veelzijdige aminesynthese

De nieuwe methode maakt gebruik van twee soorten enzymen: alcoholdehydrogenases en aminedehydrogenases. Deze werken chemisch gezien op een bijzondere manier samen. Daarbij realiseren ze een interne recycling van elektronen waardoor er sprake is van een zelfvoorzienende redoxreactie (in een zogenaamd waterstof-lenend stappenproces).

Francesco Mutti
Dr. Francesco Mutti, goepsleider Biocatalysis, ontving onlangs een ERC Starting Grant. Foto: Attilio Barcella.

De omzetting heeft de hoogst mogelijke atomaire efficiëntie, met ammoniak als stikstofbron en water als enige bijproduct. Een bijzonder relevant aspect is dat de enzymen in staat zijn enantiomeer-zuivere amines te maken, die ten grondslag liggen aan het actieve centrum van veel geneesmiddelen.

Hernieuwbare grondstoffen

De nieuwe 'kunstmatige enzymatische omzettingsroute' maakt het mogelijk biomassa te benutten als hernieuwbare grondstof voor amines, in plaats van olie. Uit biomassa gewonnen natuurlijke uitgangsmaterialen zoals koolwaterstoffen en lignine bevatten veel alcoholgroepen. Dat geldt uiteraard ook voor de alcoholen die bijvoorbeeld verkregen worden uit de vergisting van biomassa.

In vervolgonderzoek wil de onderzoeksgroep van Francesco Mutti de nu ontwikkelde biokatalytische aminering gaan integreren in meer uitgebreide en algemeen toepasbare kunstmatig-enzymatische conversieroutes. Het doel is in de toekomst allerlei goedkope uitgangsmaterialen (idealiter afkomstig uit biomassa) op schone en efficiënte wijze in waardevolle chemicaliën te kunnen omzetten. Daarvoor is nog veel onderzoek nodig op het gebied van de enzymengineering, met name bij de aminedehydrogenases.

Publicatie

Francesco G. Mutti, Tanja Knaus, Nigel S. Scrutton, Michael Breuer, Nicholas J. Turner: Conversion of alcohols to enantiopure amines through dual-enzyme hydrogen-borrowing cascades. Science, 25 September 2015: Vol. 349 no. 6255 pp. 1525-1529.
DOI:10.1126/science.aac9283.