Dick Stufkens Prijs 2026 voor Lars van der Zee
17 October 2026
In zijn proefschrift beschrijft Van der Zee processen voor enkelvoudige elektronoverdracht (SET; single-electron transfer) in zogenaamde gefrustreerde Lewis-paren. Zijn uitmuntende onderzoek, uitgevoerd onder begeleiding van prof. Chris Slootweg en dr. Andreas Ehlers aan het Van ’t Hoff Institute for Molecular Sciences (UvA), heeft geleid tot een beter begrip van de mechanismen die ten grondslag liggen aan de reactiviteit en toepassing van deze bijzondere paren.
Radicale FLP-chemie
Gefrustreerde Lewis-paren (bekend onder de Engelse afkorting FLP’s) zijn combinaties van een Lewis-zuur (een elektronenacceptor) en een Lewis-base (een elektronendonor) waarbij sprake is van sterische hindering. De aanwezigheid van de grote ruimtelijke substituenten verhindert dat deze paren een stabiel adduct vormen. Zo ontstaat een reactieve plaats die het mogelijik maakt kleine moleculen te activeren. Een waterstofmolecuul kan er bijvoorbeeld worden aangezet om te splitsen in een proton en een hydride-ion. FLP-chemie kan zo metaalvrije katalyse mogelijk maken, zonder dure of giftige metalen.
De chemie van FLP’s draait doorgaans om de overdracht van elektronenparen, maar bij bepaalde FLP’s kan er sprake zijn van de overdracht van één enkel elektron. Hierdoor ontstaan radicale ionparen, die op hun beurt mogelijk inerte moleculen zoals methaan kunnen activeren.
Een breed scala aan disciplines
Toen Van der Zee in 2021 aan zijn promotieonderzoek begon, was de kennis over radicaalvorming bij FLP’s nog vrij beperkt. Zijn proefschrift brengt nu een belangrijke verdieping van het inzicht in SET-processen. Hij combineerde daarbij een breed scala aan disciplines, van de synthese van diverse FLP’s tot geavanceerde spectroscopie, elektrochemie, moleculaire fotonica, computationele chemie en theoretische chemie.
Volgens de jury van de Dick Stufkens-prijs 2026 heeft Van der Zee “zich grondig in al deze disciplines verdiept en deze ten volle benut. Bij het lezen van het proefschrift duidelijk zijn interdisciplinaire aanpak heeft geresulteerd in werk van een zeer hoog niveau.“
De jury prijst met name hoe Van der Zee een duidelijk onderscheid wist te maken tussen thermische SET en fotochemische SET. Door quinonen te bestuderen als elektronenacceptoren in combinatie met triarylfosfinen en triarylaminen als elektronendonoren, verkreeg hij een grondig inzicht in het thermische SET-proces. Het gebruik van op een stikstofgroep gebaseerde donoren, en boranen als acceptoren, verschafte inzicht in het fotochemische SET-proces. Van der Zee’s toewijding blijkt uit de nieuwe, efficiënte syntheseroute die hij ontwikkelde voor de boraanverbindingen die daarbij nodig waren. Hij wist daarmee het gebruik van een Sn-katalysator te vermijden.
Zeer onder de indruk
De jury merkt tevens op dat Van der Zee het hoge niveau wist te realiseren door zijn samenwerking met diverse onderzoeksgroepen van de Holland Research School for Molecular Chemistry. Dit gebeurde met name op het gebied van geavanceerde EPR-spectroscopie, transiënte absorptiespectroscopie, moleculaire fotonica, computationele chemie, en karakterisering van vaste stoffen. Daarnaast leidde zijn samenwerking met onderzoekers van de TU Delft, en ook buiten Nederland, tot een verdere verdieping van het theoretische en praktische inzicht.
Al met al is de jury zeer onder de indruk van de kwaliteit van de verdiepende studies die Van der Zee uitvoerde. Het leverde inmiddels zeven publicaties op, waaronder drie in het toonaangevende tijdschrift “Angewandte Chemie”. Een artikel uit 2023 in “Chemical Reviews”, een weerspiegeling van hoofdstuk 2 van zijn proefschrift, werd al meer dan 80 keer geciteerd. Dit toont de relevantie van zijn promotieonderzoek voor de bredere wetenschappelijke gemeenschap.
Over de Dick Stufkens Prijs
De Dick Stufkens Prijs wordt jaarlijks toegekend voor de beste dissertatie (uit de periode van 1 juli tot 1 juli van het volgende jaar) door een promovendus van de Holland Research School of Molecular Chemistry (HRSMC). De prijs – voor het eerst uitgereikt in 2008 – bestaat uit een certificaat en een bedrag van 2000 Euro. De prijs wordt aan Lars van der Zee overhandigd tijdens het jaarlijkse HRSMC symposium, dat dit jaar plaatsvindt op 20 November in het O|2 Lab van de Vrije Universiteit Amsterdam. Dr. Van der Zee zal daar een voordracht geven over zijn prijswinnende onderzoek.
Over de HRSMC
De Holland Research School of Molecular Chemistry werd opgericht in 1994 en is geaccrediteerd door de Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen (KNAW). De onderzoekschool is een samenwerking van onderzoeksgroepen op het gebied van synthese, spectroscopische karakterisering en theoretische en computationele beschrijving van moleculaire systemen, van de Universiteit van Amsterdam, VU Amsterdam, de Universiteit Leiden en Radboud Universiteit Nijmegen. Naast het creëren van de juiste voorwaarden voor deze samenwerking biedt de school ook een internationaal hoog aangeschreven lesprogramma voor getalenteerde PhD- en MSc-studenten in moleculaire chemie en natuurkunde. Wijlen Prof. dr. Dick Stufkens, wetenschappelijk directeur gedurende de periode 1997-2001, was een van de drijvende krachten achter de HRSMC. Zijn inspanningen hebben onder andere sterk bijgedragen aan de internationale reputatie van de HRSMC.